Typy ADHD: nieuwaga, nadruchliwość i typ mieszany

Nie każdy chaos to ADHD. Ale jeśli ten sam wzór wraca od lat - w pracy, w domu i w rozmowach - warto nazwać, z czym właściwie masz do czynienia. W ADHD zwykle nie chodzi o jeden objaw, tylko o to, że uwaga, tempo i hamulec nie współpracują tak, jak powinny.

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, to zaburzenie neurorozwojowe. Nie wygląda tak samo u wszystkich i występuje w różnych nasileniach. Potocznie mówi się o typach albo rodzajach ADHD. U jednej osoby będzie to głównie nieuwaga, u innej nadruchliwość, u kolejnej mieszanka - i właśnie dlatego jedna etykieta często nie wystarcza. Kiedyś dla jednej z prezentacji używano skrótu ADD. Dziś częściej mówi się po prostu: ADHD z przewagą nieuwagi.

Trzy prezentacje ADHD

W praktyce klinicznej wyróżnia się trzy prezentacje. To nie trzy osobowości, tylko trzy układy objawów. Taki kliniczny obraz pomaga nazwać to, co osoba z ADHD najczęściej przeżywa na co dzień.

Prezentacja opisuje to, co najbardziej przeszkadza teraz. Nie jest pieczątką na całe życie. U tej samej osoby obraz potrafi się przesuwać wraz z wiekiem, stresem, snem albo etapem życia.

Czy ADHD i ADD to to samo?

Jeśli ktoś mówi ADD, zwykle ma na myśli ADHD z dominującą nieuwagą. To stary skrót, który został w języku. Nie jest osobną chorobą ani innym rodzajem problemu. Dziś w diagnostyce wszystko mieści się pod ADHD, tylko z różnym układem objawów. Czyli: to nie inna diagnoza, tylko inny rodzaj ADHD w potocznym języku.

I właśnie dlatego tak łatwo się pomylić. Ktoś wygląda spokojnie, ale w środku cały dzień gubi trop. Ktoś inny jest szybki, głośny, impulsywny, a jeszcze ktoś trzeci ma oba te mechanizmy naraz. Z zewnątrz to bywają zupełnie różne osoby. W tle - podobny mechanizm.

ADHD z przewagą nieuwagi: cichy chaos

To nie jest lenistwo. To nie jest też brak inteligencji. To raczej sytuacja, w której mózg dużo szybciej traci tor, niż chce go utrzymać. Stąd biorą się częste trudności z koncentracją i trudności z utrzymaniem uwagi. Osoba z ADHD z dominującą nieuwagą często opisuje to właśnie jako ciągłe „odpływanie".

Scena rano. Otwierasz laptopa, żeby odpowiedzieć na jednego maila. Po chwili masz pięć kart, trzy dopisane rzeczy do listy i poczucie, że znowu uciekł ci cały poranek. Nie dlatego, że ci nie zależy. Po prostu start i utrzymanie uwagi kosztują więcej, niż widać z zewnątrz.

Scena w rozmowie. Słuchasz partnera albo kolegi, naprawdę chcesz być obecny, a jednak po chwili w głowie pojawia się lista zakupów, wiadomość do wysłania i przypomnienie o rachunku. Wracasz pytaniem do zdania, które już padło. Nie z obojętności. Z rozjechanej uwagi.

Scena w domu. Wiesz, że trzeba ogarnąć papiery. Wiesz nawet, od czego zacząć. I właśnie to „zacząć" jest najtrudniejsze. Stoisz nad stołem, przestawiasz jedną rzecz, potem drugą, a cały ruch kończy się na niczym.

Co zwykle widać:

• zaczynanie wielu rzeczy i niedomykanie,
• gubienie przedmiotów, terminów, wątków,
• wrażenie, że słuchasz, a potem nie wiesz, o czym była rozmowa,
• trudności z koncentracją przy zadaniach wymagających organizacji,
• poczucie, że inni mają instrukcję, a ty ciągle doganiasz.

U dorosłych ten obraz bywa mylony z depresją, lękiem albo zwykłym zmęczeniem. U wielu kobiet właśnie ta prezentacja długo pozostaje niewidoczna. Szerzej: ADHD u kobiet i objawy ADHD.

ADHD z przewagą nadruchliwości i impulsywności: silnik bez hamulca

Tu problemem nie jest brak ruchu. Problemem jest ruch, który trudno wyłączyć.

Scena w kolejce. Stoisz pięć minut i już czujesz napięcie w ciele. Noga chodzi, palce szukają telefonu, myśl kręci się wokół jednego pytania: „ile jeszcze?". To nie „niecierpliwy charakter". To impulsywność i wewnętrzny pęd.

Scena na spotkaniu. Ktoś mówi zdanie, a ty już masz odpowiedź. Wchodzisz w słowo, bo boisz się, że jeśli poczekasz, wątek ucieknie. Potem widzisz minę drugiej strony i dopiero wtedy łapiesz, że znowu było za szybko.

Scena wieczorem. Kupujesz coś „na nagrodę", wysyłasz wiadomość bez namysłu albo zgadzasz się na trzecią rzecz w tygodniu, choć wiesz, że nie ma na to miejsca. Pauza pojawia się za późno.

Co zwykle widać:

• kończenie zdań za innych,
• decyzje, których potem żałujesz,
• trudność z czekaniem,
• szybkie narastanie emocji,
• wrażenie, że ciało jest spokojne, a w głowie nadal coś biegnie.

Osoba z ADHD może to opisywać bardzo prosto: „nie umiem zwolnić, nawet gdy chcę". To właśnie miks nadruchliwości i impulsywności. Osoba z ADHD bywa wtedy szybka, gadatliwa, impulsywna i wyczerpana jednocześnie. W pracy ten mechanizm czasem pomaga gasić pożary, ale psuje długie, spokojne zadania. Więcej: ADHD w pracy.